10 Mart 2009 Salı

Büyük Saray/Magnum Palation (Palatium)-1



Büyük Saray'la ilgili Prof.Dr.Semavi Eyice'den ve Dr.Alpay Pasinli'den önemli bilgiler edinebiliriz..

Yeri: İstanbul'un Eminönü İlçesi'nde, bugünkü Sultanahmet Camisi'nin bulunduğu yer ile Ayasofya'nın doğusundaki hat üzerinden Marmara Denizi/Propontis kıyısına kadar inen yaklaşık 100.000 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır [Eyice 1988b:3].
Bizans Dönemi'nde kentin en önemli yerlerinden birisi olan Büyük Saray ya da İmparatorluk Sarayı, etrafı duvarlarla çevrili ve çok sayıda yapıdan oluşan bir kompleksti. Kuzey tarafında kentin en önemli meydanlarından Augusteion, yine önemli kamu yapılarından Zeuksippos Hamamları, meydanın doğusunda Senato Binası ve kuzeyinde de başkentin katedrali ve dinsel merkezi olan Ayasofya ile buna bitişik Patrikhane bulunmaktaydı. Kentin ana caddesi Mese, bu meydandan başlıyordu. Saray kompleksinin batı tarafında ise, kentin en önemli yapılarından biri olan Hipodrom vardı [Eyice 1988b:3]. Saray Hipodrom ile bağlantılıydı ve imparatorun halk ile karşılaştığı ender yerlerden birisi bu Hipodrom'du. Sarayın bulunduğu bölge Konstantinopolis'in siyasi, dini ve kültürel merkezlerini barındıran en önemli yeriydi...
.19. yüzyılın ikinci yarısında eski kaynaklara dayanan bir araştırma başlatılsa da, ilk arkeolojik çalışmalar 1912 yangınında bu alandaki konut yapılaşmasının tamamen yok olmasını takiben yapılabilmiştir. 1921 – 23 yılları arasında R. Demangel ve E. Mamboury Fransız işgal kuvvetlerinin isteğiyle Mangana bölgesinde bir kazıya başlamış, ancak 1923 yılında yarım kalan kazı 1933 yılında tekrar izinli olarak başlamıştır [Demangel-Mamboury 1939]. 1935-1938 ve 1951-1954 yıllarında ise St. Andrews Üniversitesi elemanlarının yürüttüğü kazılarda saray kompleksine ait peristilli bir avlunun zemin mozaikleri bulunmuştur [Freely-Çakmak 2005:126]. 1934 yılında çıkartılan inşaat yasağına rağmen yapılaşma devam ettiğinden verimli arkeolojik çalışmalar yapılamamıştır [Müller-Wiener 2001:237]. 1983-1997 yılları arasında T.C. Kültür Bakanlığı ile Avusturya Bilimler Akademisi tarafından gerçekleştirilen proje kapsamında bu mozaik zemin restore edilmiş ve bulunduğu yerde, Büyük Saray Mozaik Müzesi adıyla bir müze haline getirilmiştir [Jobst et al. 1997]. Büyük Saray'ın bir başka kısmında, Ayasofya'nın güneydoğu tarafında, bugün otel olarak kullanılan yapının avlusunda İstanbul Arkeoloji Müzeleri tarafından 1998 yılından beri gerçekleştirilen kazılar halen sürdürülmektedir [Pasinli 1999:95].



Bölgede kazıları 1997 yılında Dr.Alpay PASİNLİ Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürü sıfatıyla başlatmıştır.
Sn.Pasinli'nin bu kazılarda çok büyük bir emeği vardır.Kendisi klasik Arkeoloji ve İstanbul Tarihi Yarımada'daki tarihsel araştırmalarıyla tanınmakta.
Sayın Pasinli 10.Müze Kurtarma Kazıları Semineri 26-26 Nisan 1999 Kuşadası adlı Kültür Bakanlığı yayınında "Büyük Saray Bölgesinde Sultanahmet Eski Cezaevi Bahçesindeki 1997-1998 kazı çalışmalarına ait rapor" ve11.Müze Kurtarma Kazıları Sempozyumunda (24 26 Nisan 2000 Denizli) Pittakia ve Magnum Palatium-Büyük Saray bölgesinde 1999 yılı kazı çalışmalarında kazı alanını şöyle anlatmıştır.
İstanbul Eminönü ilçesi , 67 pafta,58 ada,1-2 parsellerde yer alan Sultanahmet Eski Cezaevi (Bugünkü four seasons Oteli),Ayasofya'nın güneydoğusunda,Bab-ı Humayun(Topkapı Sarayı güney kapısı) ve hemen önündeki 3.Ahmet Çeşmesi'nin güneyindeki alanı kapsamaktadır.
Büyük Sarayla ilgili bu bilgilerin ışığında geniş bir yazıyı aşağıda bulacaksınız. Sonra konuyla gelişen boyutlarıyla birlikte ilgilenmeye devam edeceğiz.


Büyük Saray(Magnum Palatium) ve Mimarisi
330 yılında I. Konstantinus, kentin yeniden yapılanması faaliyetleri ile birlikte, eski başkent Romadaki örnekler doğrultusunda, imparatorluk sarayı inşasını başlatır.

Büyük Saray anlamına gelen Palatium Magnum ya da Mega Palation/Palatium olarak da adlandırılan saray kompleksi, şimdiki Sultanahmet Camiinin bulunduğu yerden Marmara kıyısına kadar uzanan yaklaşık 100.000 m2lik bir alanı kaplamaktaydı. Denize dik inen bu alan üç ana terastan meydana gelmekte, küçük yapılar için oluşturulan ara teraslar ile bu sayı altıya ulaşmaktaydı.
Bizans kaynaklarına göre Büyük Saray, kuzeybatıda Hippodrom ve Zeuksippos Hamamı, kuzeydoğuda Augusteion Meydanı, Ayasofya ve Senato Binası ile çevreleniyor, doğuda ve güneyde ise denize kadar uzanıyordu. I. Konstantinus (307-337) tarafından yaptırılan ve 10. yy sonuna kadar çeşitli ilavelerle genişletilen Büyük Saray duvarlarla çevrili olup, bahçe ve gezinti alanlarının arasına dağılmış birbirinden bağımsız, imparatora ait yatak odaları, taht ve tören salonları, kilise ve şapeller, muhafız koğuşları, imalathaneler, depolar, ahırlar gibi yapılardan oluşmaktaydı.

I. Konstantinus ve ardılı II. Konstantinus Dönemlerinde Büyük Saray üst terasta yer almaktaydı. Bu alanda imparator ve imparatoriçeye ait mekanlar, kiliseler ve bir vaftizhane binasından oluşan Daphne Sarayı, Büyük Sarayın ana girişi Khalke Kapısı, Khalkeden geçilerek girilen Skholai (Saray muhafızlarının koğuşları), Khalke yakınında yer alan ve saray hapishanesi olarak kullanılan Noumera, önemli bir kabul salonu olan Akkoubiton, imparatorluk meclislerinin toplantı salonları, saray törenleri ve elçi kabullerinde kullanılan Kabul Salonu (Magnaura Sarayı) bulunmaktaydı.

Büyük Sarayın ana girişini oluşturan Khalke (Bakır Kapı) Büyük Saray ile Augusteion Meydanı arasında bir nevi hol durumundaydı. I. Konstantinus tarafından yaptırılmış, 532 yılındaki yangından sonra I. Justinianus (527-565) tarafından yeni bir plana göre tekrar inşa ettirilmişti. I. Basileios (867-886) uvarlarını renkli mermer levhalar ile süsletmiş, I. Romanos (920-944) burada Soter Khristos tes Khalkes Şapelini yaptırmıştı. İoannes Tzimiskes (969-976) bu şapeli büyüterek mozaiklerle süsletmiş, kendisi için bir mezar yaptırarak buraya gömülmüştü.

2. terasta büyük bahçeler, II. Theodosius tarafından yaptırılan bir oyun sahası (Tsykanisterion), dinlenme ve eğlence alanları yer alıyordu.
Deniz kıyısında olan 3. terasta ise Büyük Sarayın bir bölümü olan ve II. Theodosiusun yaptırdığı Boukoleon Sarayı ile Boukoleon Limanı yer almaktaydı.

İmparator I. Aleksios Komnenos Döneminde (1081-1118), Mangana Sarayı ve Blakherna Sarayı önem kazanmış, Büyük Saray yalnızca resmi ikametgah ve toplantı yeri olarak kullanılmıştı. Latin istilası sırasında (1204-1261) kentteki pek çok yapı gibi burası da yağmalanmıştı. O yıllarda bazı bölümleri yıkılan saray daha sonra bütünüyle terk edilmişti.

Osmanlı Döneminde Büyük Saray Bölgesi
Tarihi yarımada Osmanlı Döneminde de önemini korumaya devam eder. İstanbulu başkent yapan II. Mehmed (Fatih), Büyük Sarayın hemen yakınında Topkapı Sarayının inşasını başlatır. Topkapı Sarayı da Büyük Saray gibi, surlarla çevrilmiş bir bahçe içerisinde birbirinden bağımsız yapılardan oluşur.
İstanbul fethedildiğinde, tamamen bakımsız olan Büyük Saray harap durumdadır. Bu dönemde saray alanı bir süre boş olarak kalır, yıkıntıları bir ara hapishane olarak da kullanılır. Ardından yeni başlayan yapılaşmayla kalıntılar büyük binalar, evler, cami ve mescitler (Sultan Ahmet Camii, Akbıyık Mescidi gibi) altında kaybolur. Yeni inşaatlar yapılırken, sarayın varolan bazı bölümleri kullanılmaya devam edilir. 17.. yyda bu alanda ileri gelenlerin konaklarının da bulunduğu bilinmektedir.

16-17. yydaki kaynaklara göre Ayasofya yakınındaki eski bir kilisenin içine saraya ait vahşi hayvanlar yerleştirilerek Aslanhane olarak kullanılır. Büyük Sarayın Khalke Kapısı adı verilen girişinde yer alan İsa Kilisesi, kesin olmamakla birlikte Osmanlı Döneminde Aslanhaneye dönüştürüldüğü söylenen kilisedir. Bu yapının adeta bir hayvanat bahçesi gibi kullanıldığını gösteren bir minyatür Şehname-i Selim Han adlı eserde bulunmaktadır. Mısırdan getirilen bir suaygırı başının Aslanhanede bir sehpa üzerinde teşhir edilmesini konu alan bu minyatürde bu yaratığı hayretle izleyen İstanbullular görülür.

18. yy yazarlarından İnciciyana (1758-1833) göre; Aslanhane, Ayasofya ile At Meydanı (Hippodrom) yakınındaydı ve binanın üst


katında nakkaşlara ait odalar bulunmaktaydı. Evliya Çelebi de (1611-1682?) Aslanhanenin üst katlarında hücreler bulunduğunu ve saray nakkaşlarının burada barındıklarını söyler. II. Mehmed Devrinden beri, vahşi hayvanların bulunduğu bu yapının üst katında nakkaşlar çalışmaktaydı. Yapının üst katının tamiriyle ilgili ve 1527-1528 yıllarına tarihlenen bir belge, nakkaş atölyelerinin erken dönemden itibaren burada olduğunu gösterir.

Belgelerde, Hassa Nakkaşhanesinden de sözedilmektedir. Hassa Nakkaşhanesinin yerinin belirlenmesindeki en önemli kaynak Şair Vehbi tarafından yazılan Sultan III. Ahmedin şehzadeleri Mahmud ve Süleymanın sünnet düğününün anlatıldığı Surnamedir. Şair Vehbi, eserinde padişahın alayları seyretmek için Aslanhanenin yanında olan Nakkaşhaneye geldiğini anlatır. Bu bilgiler, binanın üst katlarının dışında, Aslanhanenin yanında bir diğer Nakkaşhanenin olduğunu göstermektedir. Kanuni Döneminde (16. yy) yaşamış olan Matrakçı Nasuhun İstanbul tasvirinde Aslanhane olarak belirlenen Bizans kilisesinin sol yanında ve ona bitişik altı taş duvarlı, üstü kemerli, kiremit çatılı yapı muhtemelen Hassa Nakkaşhanesidir.
Fetihten sonra bu bölgede eski yapıların kalıntılarından da faydalanmak suretiyle bir Cebehane de yapılmıştır. Barut ve silah deposu olarak kullanılan bu yapı aynı zamanda kışla ve imalathane işlevi de görüyordu. İnciciyan 1802de Nakkaşhanenin yandığını, 1804de de Cebehanenin genişletilebilmesi için yıkıldığını söyler. 1808de Alemdar Mustafa Paşa Ayaklanması sırasında 16 Kasım gecesi çıkan yangında Cebehane de tamamen yanmıştır.

Sultan Abdülmecid döneminde, bu yapıların arsalarını da içine alan geniş bir alanda Darülfünun Binası (Üniversite) inşasına başlanmıştır.



Darülfünun Binası (Üniversite) Eski Adliye Sarayı
Sultan Abdülmecid (1839-1861) tarafından İsviçreli mimar G.T. Fossatiye (1809-1883) Darülfünun (Üniversite) olarak yaptırılan bina Ayasofyanın doğu tarafında yer almaktaydı. Binanın, 130.000 kuruşa mal olacağı ve iki yılda tamamlanacağı planlanmış, fakat yıllarca süren inşaat, belgelere göre, ancak 1854de bitirilebilmişti.
Bina, merkezi avlulu iki kare blok ile bunları birleştiren bir giriş bölümünden oluşan üç katlı kagir bir yapıydı. Girişi U biçiminde, bir tören avlusu oluşturacak şekilde geri çekilmişti. Kuzey ve güney cephelerinde İon düzeninde, başlıklı ve iki kat yükseklikte plasterler bulunuyordu. Bu kısımlar basık bir alınlıkla sonlanmaktaydı.

Tarihi yarımadanın en önemli noktasında yer alan bina, boyutları ve kütlevi yapısı ile çevredeki tarihi yapılardan farklı bir mimari üsluba sahipti.
Bina bitmiş olmasına rağmen Darülfünun açılmamış; bilindiği kadarıyla ilk olarak Kırım Savaşı (1854-1854) sırasında İstanbula gelen Fransız askerleri için hastane olarak kullanılmıştı. 1863de konferans şeklinde serbest derslere başlanmış, 1864de Maliye Nezaretine, sonra da Adliye Evkaf Nezaretinin kullanımına verilmişti. 1876da İlk Mebusan ve Ayan Meclisleri burada açılmış; büyük tören salonu Meclis-i Mebusan toplantı salonu olmuştu. 1878de II. Abdülhamidin meclisi kapatmasıyla bina 30 yıl hizmet dışı kalır, 1908de II. Meşrutiyetin ilanı ile birlikte Meclis-i Mebusan yine bu binada toplanır.

Darülfünun Binası daha sonra İstanbul Adliyesi olarak kullanılır ve 3-4 Aralık 1933 gecesi yanarak harap olur. Büyük kısmı yanmış olan Adliye Sarayının kalıntıları kısa bir süre sonra tamamen ortadan kaldırılır.
Darülfünun Binasının yanında, 1916-1918 yıllarında yapımına başlanan Sultanahmet Cezaevinin Tevkifhane Sokaka açılan girişi üzerindeki mermer kitabede, Dersaadet Cinayet Tevkifhanesi 1337 yazısı okunur. 1982ye kadar kullanılan cezaevi binası, kapatıldıktan sonra bir süre boş olarak kalmış ardından restore edilerek otel olarak kullanılmaya başlanmıştır.

Alana Ait Diğer Çalışmalar
Ayasofyanın güneydoğusunda, Sultanahmet Eski Cezaevi (bugünkü Four Seasons Oteli) bahçesinde yer alan çalışma alanı yaklaşık 17.000 m2lik bir alanı kaplamaktadır. Bizans Döneminde Pittakia ve Palatium Magnumun bir kısmını kapsayan alan, Augusteion, Hippodrom ve Ayasofyaya yakınlığı sebebiyle, önemlidir. Büyük bir meydan olan Pittakia, halkın imparatora dileklerini belirttiği ve adalet istediği bir yerdi. Herhangi bir suçlamayla karşılaşan kişilerin sığındığı Hagios Nikolaos Şapeli de yine burada bulunmaktaydı.
Sultan Abdülmecid (1839-1861) devrinde Darülfünun (Üniversite) Binası olarak yapımına başlanan, daha sonra ise Adliye Sarayı olarak kullanılan yapının temeli kazılırken Hippodromun ortasında yer alan bronz burmalı sütuna ait yılan başlarından birinin üst çenesi ve İmparator Arkadiusun (395-409) karısı Eudoksianın gümüş heykeline ait olan yazıtlı kaide günışığına çıkarılmıştır.
3 Haziran 1912 yangınından sonra, Alman araştırmacı T. Wiegand ve İsviçreli mimar E. Mamboury Büyük Saray bölgesinde görülen kalıntıları incelemiş, bu çalışmaların sonuçları fotoğraf, plan ve kesitleriyle beraber 1934 yılında yayınlanmıştır.

Fransız P. Lemerle, 1936-1937 yıllarında, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğü gözetiminde Eski Adliyi Sarayı arsasında yaptığı sondajlarda bazı duvar kalıntılarına rastlamıştır. Bunların rölöveleri, o tarihlerde Arkeoloji Müzeleri mimarı olan, A. Saim Ülgen tarafından çizilmiş, 1964 yılında ise Semavi Eyice tarafından yayınlanmıştır.
Bu alanda İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürlüğünce 1997-1998 sezonunda başlatılan kazı çalışmalarında, 15-16. yya tarihlenen ve 6 kubbeli bedesten tipinde bir Osmanlı yapısı ile birbiriyle bağlantılı mekanlardan oluşan ve Bizans Dönemine tarihlenen bir yapı kompleksi ortaya çıkarılmıştır. Bu mekanlardan birinde 7. yya ve 10. yya tarihlenen freskler mevcuttur.
Kazı alanında yapılan diğer çalışmalar, Eski Adliye Binasının oturduğu alan, Sultanahmet Eski Cezaevi bahçesi ve kapalı mekanların doğusunda kalan alan olmak üzere 3 ana kısımda toplanabilir.

Eski Adliye Binasının oturduğu alanda, binanın temelleri; avlu ve zemin döşemeleri tarafından tahrip edilen, henüz işlevi saptanamayan Bizans Dönemine ait yapı kalıntıları, daha önce P. Lemerle tarafından tespit edilen sarnıç, 5-6. yya tarihlenen mozaik döşeme parçaları ve gömü alanı ortaya çıkarılmıştır.

Sultanahmet Eski Cezaevi bahçesinde yapılan çalışmalarda, üst kotlarda Geç Osmanlı Dönemine tarihlenen duvar parçaları ve su sistemleri saptanmıştır. Daha alt seviyelerde ise bir kısmını E. Mambourynin de tespit ettiği ve Senato Binası olarak adlandırdığı Bizans Dönemine ait yapı kalıntıları tespit edilmiştir.
Kapalı mekanların doğusunda kalan alanda ise Osmanlı Dönemine ait bir sarnıç ve çeşmesi ile arnavut kaldırımı bir avlu ve sokak günışığına çıkarılmıştır.

Büyük Saray Listesi
1-MİLİON
2-AUGUSTAİON
3-JUSTİNİAN'IN SENATOSU
4-AYA SOFYA
5-SAMPSON HASTANESİ (Değerli Bizans Uzmanı FERİDUN ÖZGÜMÜŞ son araştırmalarıyla burasının Psikoposluk Sarayı olduğunu belirtiyor.)
6-AYA İRİNİ
7-MAGNAURA
8-CHALKE
9- DİİPİON'DAKİ ST. JOHN
10-ZEUXİPPUS
11-CANDİDATES
12-AHIRLAR
13-SCHOLAİ
14-SAKELLE
15-EXKOUBİTA
16- ST. APOSTLES
17-OATON/TRULLOS
18- MAMBOURY A- İMPARATORLUK KORİDORLARI
19-ANTİOCHUS SARAYI
20-CARCERES
21-DELPHAX/TRİBUNAL
22-CONSİSTORİUM
23-PALAİA CHARAGE
24-SCHOLAİ
25-MAMBOURY B
26-ST. CHRİSTİNA ŞAPELİ
28- TANRİ KİLİSESİ
29-HİPODROM
30-19 AKKOUBİTA
31-ONOPUS-CHRYSOCHEİR
32-AUGUSTEUS
33- MAMBOURY DA- İMPARATORLUK KORİDORLARI
34- OCTAGON-İMPARATORLUK DAİRELERİ
35-ST. STEPHEN
36- DAPHNE AVLUSU
37-TANRININ ANNESİ (THEOTOKOS)
38-ST. TRİNİTY
39-HAÇ KİLİSESİ
40-İMPARATORLUK KORİDORLARI
41- KAPALI HİPODROM
42- MOZAİK REVAKLI AVLU
43-MARGARİTES (İNCİ)
44- KARİNOS'TAKİ YATAK ODASI
45-APSİS'Lİ SALON/KARİANOS
46-ARCHANGEL MİCHAEL
47-KENTENARİON
48- JUSTİNİANOS
49-APSİS
50- SİGMA'NIN YANINDA ST. JOHN
51-SİGMA-TRİCONCH
52-EROS
53- NEA EKKLESİA
54- MESOKEPİON
55- TZYKANİSERİON
56- HAZİNE DAİRESİ
57-OİKONOMEİON
58- YEŞİLLERİN TÖRE AVLUSU (PHİALE'Sİ)
59-HAMAM
60-LAUSİAKOS
61-40 ŞEHİTLER GALERİSİ
62-THEOTOKOS ŞAPELİ
63, 64 - PİRAMİT BİÇİMLİ KONUTLAR
65- AETOS
66-İLAHİYATÇI ST. JOHN
67- NİCEPHORUS PHOCAS SURU
68- KANİOURGİON
69-ST. PAUL
70- PENTAKOUBİKOULON
71- MOUCHROUTAS
72- ST. ANNE
73-MOUSİKOS
74- İMPARATORİÇE'NİN GİYSİ ODASI
75- HAREMAĞA'SININ ODASI
76- KAMİLAS
77- ST. BARBARA
78-PORPHYRA
79- CHRYSOTRİKLİNOS
80-PHAROS
81-ST. DEMETRİOS
82- THEOTOKOS OF THE PHAROS
83- ST. ELİJAH
84- BASİL HAMAMI
85- BOUKOLEON SARAYI
86- İMPARATORLUK DAİRELERİ
87- BAZİLİKA SARNICI /YEREBATAN SARAYI
88-CHALKOPRATEİA
89- MESE
90- BİNBİRDİREK SARNICI/PHİLOXENUS SARNICI?






9 Mart 2009 Pazartesi

Spil Dağı Akpınar Taş Suret Ana Tanrıça Kabartması

Manisa Spil Dağı Akpınar TAŞ SURET Ana Tanrıça Kabartması

Bilinen en eski Ana Tanrıça kabartmalarından , Manisa'dan Turgutlu'ya giden yol üzerinde, Manisa'nın 7km. kadar güneydoğusunda, Manisa kenti su tesislerinin bulunduğu Akpınar'da , yolun sağında ve hemen yanındaki dağ yamacının biraz yukarı bölümündedir. Kabartma, kaya yüzeyine, insan boyundan daha büyük boyda oyulmuştur ve oturan bir kadın görünüşündedir; uzmanlarca İÖ. 13,yüzyıl 2.yarımına tarihleniyor,Taş Suret, üzerine işlendiği kayanın biraz gevşek olması nedeniyle ,binyıllar boyunca pek aşınmıştır,ayrıntıların tümü yok olmuştur.
Akpınar'daki Kybele kabartmasının yanıbaşında kaya yüzeyindeki bazı çıkıntıları inceleyenlerden kimi,onları,Luvi hiyeroglifi simgeleri saydılar,hatta Bossert ,o çıkıntıların EXERCITUS-Mu(wa)diye okunmasını önerdi. Ancak başka uzmanlar kendisi de bir filolog ve epigrafya uzmanı olan Prof.Bean,orada yazı bulunmadığını iddia ettiklerinden , Sipylos anıtında Luvi Hiyeroglifil var mı yok mu konusu tartışmalı kalmıştı.
Yakın zamanda, Hans Güterbock R.LAlexander, bu anıtın 3m. kadar solunda kendilerinin Sipylos'daki ikinci yazıt diye adlandırdıkları bir yazıtın varlığını , bilim dünyasına duyurmuş daha doğrusu hatırlatmışlardır.Bu yazıtta Luvi hiyeroglifi simgeleri , kayaya 2-3mm.derinliğinde çizgiyle işlenmiştir ve kayanın o bölümü, yukarıdakibir çıkıntı nedeniyle güneş görmediğinden simgeler, onları arayan yani çevrede yazıt arayan , Luvi yazısı simgelerini tanıyan uzman bir kişinin bile gözüne kolayca çarpmıyorlar; Luvi yazısı simgeleri üzerine bilgisi olmayan kişinin ise oradaki çizgileri görse bile, bir yazıtla karşılaştığını anlaması beklenemez. Simgeler burada,yukarıdan aşağıya dizilerek yazılmışlardır;iki sütun halindedirler ve sütunların her birinde 4-5 işaret vardır. Güterbock sağındaki sütunda yukarıdan aşağı ilk üç işareti ZU -WA-LA diye okumuştur. Hitit belgelerinin birinde , Zuwala diye biri gerçekten anılıyor ve böylece , Zuwala'nın kişi adı olduğunu anlıyoruz. Aynı sütunda bunlardan sonra gelen son işaret ise, Luvi yazısında (Henüz aydınlatılamamış) bir makamı, bir görevliyi belirtiyor. Demek ki yazıtta adı geçen Zuwala, o işaretin gösterdiği makamın sahibidir. İkinci sütunda bulunan simgelerin kimi fazla siliktir, belirsizdir,bu nedenle Güterbock diğer sütunu okuyamamıştır.,
Güterbock ile Alexander ,bu yazıtı görmekle önemi kuşku götürmeyecek bir buluş yapmanın sevincini yaşamışlardı. Sonradan, o yazıtı ilk kez Eduard Gollob'un 1882 'de Viyana'da yayınlanan bir yazıyla bilim dünyasına duyurduğunu ve L.Messerschmidt'in de ona gönderme yaparak 1900'de çıkan bir yazısında aynı konuyu işlediğini öğrendiler. Ancak Luvi'lerin adının bile bilinmediği o yıllarda bu yazıtın bulunuşunun önemsenmeyişi, unutuluşu doğaldır. Bugün ise Batı Anadolu Tarihinde Luvi Halkının ne kadar önemli yeri bulunduğunu biliyoruz. Hele Troia kazı başkanıProf. Korfmann 'ın Troia'da,Prof.Recep Meriç'in de Torbalı/Metropolis /Puranda'da Luvi yazısı simgeleri bulunan birer mühür bulmasından sonra o tarihi aydınlatmak için o kültürden kalma yazılı ,yazısız belgeler aranıyor.
Böyle bir zamanda Ana Tanrıça'nın yanıbaşındaki yazıtı yeniden bulup hatırlatmanın değeri ,1882'de oradaki yazıtı ilk kez görmüş olmanın değerinden eksik değildir.

Tarihin her döneminde pınarlar, tatlı ve temiz su kaynakları olarak insanoğlunun ilgi ve saygısına sahip oldular. Özellikle bol sulu pınarlar daha fazla insanın gereksinmesine cevap verdikleri için kutsallıkları da o denli yüksek oldu.Manisa'nın birkaç metre doğusunda , Antik SPYLOS(SPİL)Dağının hemen ayağının dibinden fışkıran Akpınar da halen Manisa'yı(Eski SPYLOS MAGNESİA'sı) besleyen bir su kaynağı olarak antik dönemde de saygı gördü.
Akpınar'ın hemen üzerindeki kayalık yamaçta yer alan 9 metre yüksekliğinde,
oldukça aşınmış durumdaki tanrı veya tanrıça kabartmasının da Akpınar ile ilişkisi olmalıdır.Bu Ana Tanrıça(MAGNA MATER)kabartmanın İÖ.2.binin ikinci yarısında yapıldığını söylemek olasıdır. Ö.1500 ile 1200 yılları arasında Hitit İmparatorluğu'nun siyasi ve askeri baskısı altında olduğunu bildiğimiz Assuwa ve daha sonraları Seha nehri ülkesi sınırları içinde yer alan bu bölge Karabel Anıtının da gösterdiği gibi kültürel alanda da Hitit etkisi altındaydı. Ana Tanrıça figürünün yanında Luvi hiyeroglfleri de vardır. Taş Suret'le ilgili Daha başka, ayrıntılı örnekleri önümüzdeki yazılarda daha geniş aktaracağımı belirtmeliyim.
TAŞ SURET ile ilgili Kaynaklar:
Hatti ve Hitit Uygarlıkları-Prof.Dr.Ekrem AKURGAL-1995(63)
Paleolitik Çağdan Türk Fethine Kadar İzmir'in Smyrna'sı-Prof.Dr.Ersin DOĞER-İletişim yayınları -2006
Lydia-Prof.Dr.Bilge UMAR-İnkilap yayınları-2001
Taş Suret Anatanrıça Kabartması ile ilgili digital öncesi çekilmiş fotoğraflar yüklüyorum..
Ayrıca Spil dağıyla ilgili bir önemli ve ek bilgiyi de aktaralım..


Spil isminin kökenini araştıracak olursak; Manisa Spil Dağının Hititler'ce adı Zipasla idi. Luwi dilinden gelme isminin ise, Sipuwla olduğu ve Yarık anlamına geldiği ve dağın ortasındaki, çok büyük bir yarığı işaret ettiği bilinmektedir. Hellen dilince söyleniş biçimi Syplos...
Kaynak: Türkiye'deki Tarihsel Adlar-Bilge Umar-İnkilap yay.
Syplos/Manisa Dağındaki bir kutsal alandan bahsediliyor. Burası Kybele rölyefinin bulunduğu Akpınar yöresidir.Ve Taş Suret kabartmasıdır..

13.ncü yüzyılda İznik Bizanslılarından olan İonnes Doukas Batatzes, burada Meryem Ana'ya adanmış bir kilise yaptırmış, bu kilise Sosandranın Meryemi diye anılıyormuş. (Ramsay, Anadolu'nun Tarihi Coğrafyasında kilisenin Kemalpaşa yakınında olduğunu savunuyor. Şimdiye kadar Kemalpaşa'da böyle bir yer bulunmadı.) Ana Plastene orada bilinen en eski Ana Tanrıça kabartmasının bulunduğu yerde tapkı gören Kybele'nin bir sanı idi. Bu sanın Adı'nın, Ebrastana olduğu tahmin ediliyor.Akpınar civarında, şimdi olduğu gibi, üzüm bağları varmış. Pramnos şarabı Ana Tanrıça Tapınağının yanı başında, bu bölgede üretilirmiş. Destan yiğitleri, onu güçlendirici ilaç niyetine kullanırmış. Tantalis; yazılan söylencelere göre büyük bir depremle, Syplos Dağı yarıklarından kopup gelen sularla yok olmuş büyük bir kent. 1850 yıl önce Manisa'ya gelen Pausanias kentin harabelerini Saloe gölü içinde gördüğünü yazıyor. Yerine Sipylon kenti kurulmuş, o da bir depremle yok olmuş. Manisa tarihi ile ilgili tüm kitaplarda Tantalis kentinden bahsediliyor.( Hasan Aksakal'ın yorumuna göre)






İzmir-Karabel Kaya Anıtı

İzmir-Karabel Luvi-Hitit Kaya Anıtı:
Karabel Anıtı ilkçağda büyük önem taşımış bir dağ geçidinde bulunyordu Gerek Hititler çağında, gerek Pers egemenliği döneminde Sardes/Sart'dan (Salihli) Efes'e giden batı uç bölüm olarak kullanılan, Batı Anadolu'daki en önemli iki doğal- doğu batı Anayolundan biri şimdi Karabel denen bu dağ geçidinden yararlanmaktaydı. Karabel kaya kabatmasına ulaşmak için,İzmir doğu yakınındaki ilçe merkezi Kemalpaşa'nın (Bizans çağındaki ismi; NYMPHAEİON, NİF) doğu yanıbaşından güneye uzanarak, METROPOLİS antik kentinin bulunduğu ilçe olan Torbalı'ya ve oradan da Efes/Ephesos/Selçuk 'a ulaşım sağlayan yola gireceksiniz. Kemalpaşa'dan yalnızca 6 Km. kadar ileride, yol Karabel denen dar bir dağ geçidine girer ve yolun yanından dere akar.Tam orada 1926 -1927'de İzmir Valisi olan General Kazım Dirik'in yaptırdığı, çinili bir "tak"vardır.( Bu taklı anıtın sadece kaideleri kalmıştır şimdi..) Bunu geçiniz ve solunuza bakınız; orada göreceğiniz birkaç beton basamak, size çok kısa bir tırmanıştan sonra İ.Ö 2.bin yapıtı SAVAŞÇI KABARTMASI'nın tam önüne çıkaracak patikanın başlangıcını gösterir. Kabartma, takın doğu bitişiğindeki kayanın yukarı bir bölümünde,güneye bakan yüzde hazırlanan bir niş içine işlenmiştir. Bu kabartmada, savaşçının başı ile mızrağın ucu arasında Luvi hiyeroglifi simgeleri vardır. Ancak bunların çoğu pek aşınmış olduğundan, bu yapı üzerinde çalışan Steinherr gibi uzmanlar, sonuca varamamışlardır. Yazıyı güvenle okuyamamışlar, sadece bazı olasılıklara işaret edebilmişlerdir.
Guterbock, Alman Arkeoloji Enstitüsünün çıkardığı İstanbuler Miteilungen dergisinde yayınladığı ayrıntılı bir yazıda, bu anıt ve onun çok yakınındaki başka Luvi yazıtları hakkında bilgi vermekte ve bütün bu yapıtların Hitit'lerin Yeni Krallık çağında bu yöreye egemen olan yerel Luvi Beyi(Güçlü olasalıkla TARGASNALLİ adlı biri)tarafından yaptırıldığı sonucuna varmaktadır.
Karabel Anıtı iö.13.yüzyıla tarihleniyor. Halkımız Karabel anıtındaki figürden dolayı güzel bir isim takmış, çevredekiler anıta ETİ BABA demektedirler...
KAYNAKLAR:
Türkiye'deki Tarihsel Anıtlar ve LYDİA adlı yapıtlar.-Prof.Dr.Bilge UMAR-İnkilap yayınları.
Eskiçağda Ege Bölgesi-George BEAN-Çeviren :İnci DELEMEN-Arion yayınları




Erkmen Senan Resimleri-1 Taşlardan Plastiğe



Thebe, Troia'da anayurt savunması ve Luvi mührü, Tual üz akr. , 90x100, 60x 1.70, 50x70,cm. 2008 İstanbul

Tarihi yarımada'da taşlar, konteynerler, Tual üz. akr., 50x70 cm.,2008 İstanbul

Troia'da gün batımı (Ayrıntı) Tual üz. akr. 90x100 cm., 2008 İstanbul,

Thebe/Tepeoba/Havran'da madenci talanı, Tual üz.akr. 90x100cm., 2008 İstanbul

Antik"leş" Tual üz. akr. 100x170 cm , 1999 Babaeski/Kırklarelii
 Las Meninas, Metamorphos Tual üz. Akrilik 180x150 2012
 Tarihi Yarımada'da gün batımı  Tual Üz. Akrilik180x200 2012
Katliamı gördüm, 16 Mart 90x100 Pres tual üz. AkrilikResim yazısı ekle

8 Mart 2009 Pazar

İstanbul Tarihi Yarımada'da Eskiçağ izleri

İstanbul Tarihi Yarımada'da Eskiçağ izleri ve kalıntıları:-İÖ 200 Dolaylarına kadar süren gelişme ve kalıntıları:
Aşağı yukarı bugünkü Topkapı Sarayı yapılarının ,bahçelerinin kapladığı alana kurulan ilk Byzantion kentinin ,Batı Anadolu ayaklanması bastırıldıktan sonra İran bağımlısı Fenike donanmasınca yakılıp yıkıldığını biliyoruz. Aynı alanda kent; kısa süre sonra yeniden kuruldu ve Septimus Severus'un 196 yılında kenti yıktırıp sonra yeniden kurdurmasına , genişletmesine kadar, Byzantion yayılma göstermedi.
İS 200 öncesi Byzantion kentinin, ilkçağ yazarlarından öğrendiğimiz, yapılar şunlardı;

SURLAR: Septimus Severus'un buyruğuyla yıkılan surlar ve burçları, pek güçlü , pek gösterişli surlardı. Bu surların Apollon ve Poseidon yardımıyla yapıldığına inanılıyordu. Yapımda düzgün dikdörtgen prizma biçiminde kesilmiş (Rektangonal) taş blokları kullanılmıştı. Bu dönemden surlar günümüze ulaşmamıştır.

AKROPOLİS VE YANINDAKİ STOA: Bir iç kalenin bulunduğu Akropolis, sanıldığına göre, şimdiki Aya Sofya Kilisesi/Müzesi yakınında idi. İç kalenin yanında.dolayısıyla kentin en yüksek bir yerinde, dört yanı stoa(yanı sütunlu, üstü örtülü kaldırım) ile çevrili bir çarşı, çarşının ortasında da tunçtan bir Hellios (Güneş Tanrı)heykeli vardı.
Bunlardan günümüze hiçbirinin görünür kalıntısı ulaşmamıştır.

TAPINAKLAR: Bu kentte ,şimdiki Sarayburnu yakınında, kıyıda, bir Athena Ekbasia Tapınağı; yine kıyıda, görkemsiz bir yapı olan Poseidon Tapınağı; daha yukarıda Tykhe (Kısmet tanrıça) tapınağı; Poseidon tapınağının yakınlarında , Zeus Tapınağı;şimdiki Sultanahmet Meydanında ya da yakınında bir Hekate Tapınağı; ilkçağ kentinin güneydoğu bölümünde, Strategion (Kışla) yakınında, bir Aias ve bir de Akhilleus Sunağı vardı. Sonuncusunun çevresinde bulunan büyük bir hamam, sunak nedeniyle Akhilleus Hamamı diye anılıyordu. Bugünkü Topkapı Sarayı yapılarının yerinde bir Aphrodite Tapınağı, bunun biraz ilerisinde Artemis ve Dionysos Tapınakları yapılmıştı. Bu tapınakların hiçbirinin görünür kalıntısı yoktur.

NEKROPOLİS:(Mezarlık):Küçük Byzantion'un hemen dışında,s urların hemen dışında, surların ana giriş yeri olan Thrakion kapısından, bugünkü Cağaloğlu - Sultan Mahmut türbesi dolaylarından başlıyor ve Beyazıt'a ,hatta biraz daha ileriye uzanıyordu. Buradaki mezar taşlarından birçoğu bulunmuştur ve İstanbul Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir.

KAYNAKLAR:
Trakya:Prof.Dr.Bilge UMAR-Akbank yayınları
İstanbul Arkeoloji Müzesi-Dr.Alpay PASİNLİ-Akbank yayınları

Aşağıdaki planda yer alan Kalıntılar:

1-Klasik ve Hellenistik çağın limanı
2-Poseidon(Deniz tanrısı)tapınağı yeri
3-Athena(savaş ve şehir Tanrıçası) sunağının yeri
4-Aphrodite (Güzellik ve aşk tanrıçası)Tapınağının yeri
5-Artemis (Avcı Tanrıça,toprak ve bereketi simgeler)Tapınağının yeri
6-Gothlar sütunu
7-Septimus Severus dönemi yapıtı Tiyatro'nun yeri
8-Herakles Kulesinin yeri
9-Klasik ve Hellenistik Çağ Byzantion surlarının izlediği sanılan çizgi
10-Surların başlıca giriş yeri; Thrakion Kapısı
11-Akhilleus Hamamın yeri
12-Agoranın yeri
13-Zeusippos'un yeri
14-Ayasofya Kilisesi
15-Septimius Severus dönemi surlarının izlediği çizgi
16-Consantinus Forumu ve ortasında Çemberlitaş
17-Hippodrom ve ortasında dikilitaş bugünkü Sultanahmet.
18-Tauri alanının yeri,yaklaşık bugünkü Beyazıt alanı
19-Valens kemeri (Bozdoğan Kemeri) Şimdiki Saraçhane,
20-Ölen imparatorların gömüldüğü İsa'nın çömezleri (Havariler)Kilisesi. Yerine bugün Fatih Camii vardır.
21-Constantinus'un genişlettiği kentin yeni surlarının izlediği sanılan çizgi
22-Marcianus sütunu
23-Arcadius Forum'u ve ortasında Arcadius Sütunu,bugünkü Cerrahpaşa
24-Langa/Vlanga/Theodosius limanı ( Bugün kazılar yapılıyor, çok önemli kalıntılar elde edildi)
25-Kadırga semtindeki eski liman
26-Lykos/Bayrampaşa Deresi
27-Theodousius surları

İlkçağ İstanbul'unda Tarihi Yarımada'da bulunan veya bulunduğu tahmin edilen kalıntılar planı;

İSTANBUL'A YENİ BİR TAPINAK
TOPKAPI SARAYI'NIN ALTI
Sarayın birinci avlusunda yer alan gecekonduların atıklarıyla ''çöplük'' haline gelen mekanın, ilk yapımı 4. yüzyıla dayanan ve Aya İrini Kilisesi'yle organik bağı bulunan ''Piskoposluk Sarayı'' olduğu ortaya çıktı. Bu sarayın altında da Pagan dönemine ait Artemis Tapınağı'nın olabileceği tahmin ediliyor.
Ayasofya ile Aya İrini arasında kalan tarihi saray, eski karakol binasının arkasındaki gecekondular ve bunların atıklarıyla zaman içinde harap hale gelmiş ve ''çöplük''e dönüşmüştü. Ancak, Sur-u Sultani çevresini düzenlemek için harekete geçen Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay'ın emriyle alan, geçen yıl temizlenmeye başlanmıştı. İstanbul Üniversitesi Güzel Sanatlar Bölümü Öğretim Üyesi Dr. Ferudun Özgümüş'ün kazı başkanlığında yürütülen temizleme çalışmaları sonucunda, daha önce bir hastaneye ait olduğu tahmin edilen, ancak bazı akademisyenlerce piskoposluk sarayı olabileceği belirtilen bu tarihi yapı gün yüzüne çıktı. Kazı Başkanı Özgümüş, iki aylık hummalı çalışmalar neticesinde burasının Aya İrini ile organik bağlantısı bulunan bir ''Piskoposluk Sarayı'' olduğunu kesinleştirdi.
Özgümüş, AA muhabirinin sorularını yanıtlarken, yapının, İstanbul'un başkent olmasıyla beraber ilk defa 4. yüzyılda yapıldığının tahmin edildiğini söyledi.
Bu tarihi yapıda ilk olarak 1940'lı yıllarda, ''çok bilimsel olmayan yöntemlerle'' o dönemki Ayasofya Müze Müdürü Muzaffer Ramazanoğlu'nun kazı yaptığını ve burayı Sampson Hastanesi olarak düşündüğünü, ancak çalışmalarını yayımlamadığını anlatan Özgümüş, daha sonra Ferudun Dirimtekin'in, Ramazanoğlu'nun yaptığı kazıları bir dergide yayımladığını dile getirdi.
Dr. Özgümüş, ''Ondan sonra da kimse buraya dokunmamış. Ramazanoğlu'nun kazı alanında açtığı çukur da yıllar içinde lağım ve çöple dolmuş, etrafına gecekondular yapılmış. Bunlar bütün pisliklerini oraya akıtmışlar ve orada zaman içinde bir orman oluşmuş, kalıntıların üzeri dolmuştu'' dedi.

"Aya İrini ile Organik Bağı Var"
Kendilerinin çalışması sonucunda buranın ''Piskoposluk Sarayı'' olduğunun kesinleştiğini dikkat çeken Özgümüş, şunları kaydetti:
''Burası Sampson Hastanesi olarak biliniyordu ama öyle bir şey değil. Burası kesinlikle bir Piskoposluk Sarayı. Çünkü, yanındaki Aya İrini Kilisesi de bir piskoposluk kilisesidir ve Ayasofya ile birlikte bir bütün olarak düşünülmüştür. Bizim kalıntılarımızın da Aya İrini ile organik bağı gözüküyor, ortaya çıkıyor. Buranın Piskoposluk Sarayı olduğu çok belli. Çok eski bir kalıntı.''
Bahsedilen Sampson Hastanesi'nin ise Sur-u Sultani'nin dışında kalan bir yerde olduğunu tahmin ettiklerini belirten Özgümüş, ''Turing Misafirevi denilen bir otelin altında bir takım kalıntılar var. Soğukçeşme sokakta bir sarnıç var. Herhalde bunlardan biri hastane binası'' dedi.
Piskoposluk Sarayı'ndaki kalıntıların da 4. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar farklılıklar gösterdiğini anlatan Özgümüş, bu yapının 15. yüzyıla kadar kullanıldığını, o nedenle kalıntıların farklı devirler gösterdiğini söyledi.

Osmanlı'da Arslan Hane Olmuş
Kazı Başkanı Özgümüş, Topkapı Sarayı'nın bu kalıntıların üzerine yapıldığını belirterek, ''Bu yapının Topkapı Sarayı ile bir bağlantısı yok. Hatta sarayın etrafını çeviren Sur-u Sultani'nin duvarları Piskoposluk Sarayı'nın tam ortasından geçiyor'' dedi.
Surun dışında kalan bölümlerin bazı oteller tarafından restore edilerek korunduğunu ifade eden Özgümüş, şöyle konuştu:
''Ama sarayın birinci avlusunda kalan bu kısım (benim tahminlerime göre) saray binaları, darphane ve sur yapılırken doldurulmuş. Çünkü elimizdeki eski gravürlerde, şu an kazı yaptığımız alan dümdüz görünüyor, kalıntı yok. Osmanlılar zamanında bir dönem odun ambarı, bir dönem arslan hane olarak kullanılmış. Hatta, odun tartılan dev kantarları bulduk.''
Özgümüş, Bakan Günay'ın buranın tekrar ortaya çıkarılmasına ön ayak olduğunu vurgulayarak, şunları kaydetti:
''Sayın Bakan buranın görüntüsünden rahatsızdı, ben de konuyu kendisine anlattım. Kendisi de bu kazıları yürütmemize izin verdi. Bakan beyin gayretiyle ortaya çıkmıştır bunlar, çünkü burası yıllardan bu yana öylece duruyordu. Ama tabii çok destek geldi. Buradaki 28 kişilik ekip gönüllü çalışıyor, öğle yemeğimizi Feriye Restoran veriyor. Maddi olarak da bakanlığın yanında Gür Yapı, İstanbul Rehberler Odası ve Fest Turizm destek verdi. Tüm bu desteklerin devam etmesi halinde buradaki kazıları gelecek yıl tamamlamayı planlıyoruz.''
Sarayın altı Artemis Tapınağı...Buradaki tarihin Piskoposluk Sarayı'nın da ötesine geçtiğini düşündüklerini ifade eden Özgümüş, sözlerini şöyle sürdürdü:
''Bu tapınağa aittir demiyorum ama eski Yunan dönemine ait sütun gövdesi ile Tunç çağına ait malzemeler de elimize geçti. Enteresan bir yer. Tam Akrapolis'in tepesi. Byzantion iken İstanbul'un Akropolis'iydi burası. Topkapı Sarayı, zaten bu Akropolis'in üzerine yapılmıştır. Birçok tapınak vardı burada. Belki de bizim kazdığımız saray ile Aya İrini bir tapınak üzerine yapılmış olabilir, Artemis Lisizonos (Kemer Gevşeten) tapınağı üzerine yapılmıştı. Çünkü Artemis burası başkent olmadan önce şehrin koruyucu tanrıcası idi. Hristiyanlık öncesi Pagan döneminde, nişanlanan genç kızlar, bellerine kırmızı şerit takıp, bu tapınağa geliyorlardı. Bu şeridi burada gevşetiyorlardı. Böylece evlendiklerinde ağrısız doğum yapacaklarına inanıyorlardı. İnşallah bu yapıların altında bu tapınağı da bulacağız.
Ayrıca, Byzantion sikkelerinde ay-yıldızdaki gibi hilal var. Artemis'ten önce de burada Thrako Frig kavimlerinin geldiğini bazı kaynaklardan biliyoruz. Bu yüzden buraya bu gelen kavimlerle birlikte 'Kibele kültü' de gelmiş olabilir. Özellikle Artemis tapınağının burada, yani Aya İrini Kilisesinin altında olması, buranın aynı zamanda Artemis'in öncülü olan 'mater kibele (Frigler'de dağın annesi anlamında)' ile alakalı bir yer olduğunu düşündürüyor. Zaten yeni kapı kazılarında ele geçen bazı buluntularda bu kavimlerin bu şehir Byzantion olmadan çok önceleri bile burada bulunduklarını göstermektedir. Biz burada onlara dair kalıntılara da ulaşılabiliriz.''
Dr. Ferudun Özgümüş, bunun çok önemli bir kazı olduğuna dikkati çekerek, ''İstanbul'da antik Bizans'ı kazmak çok heyecan verici. Dünyanın en önemli Akropolis'inde çalışıyoruz. Atina da önemli ama hiçbir zaman bir imparatorluk başkenti olmadı'' diye konuştu.
Bizans Sanatı Uzmanı Yılmaz: Yaklaşık 50 Yıldır Kaderine Terk EdilmiştiBizans döneminde Piskoposluk Sarayı olduğu düşünülen, Topkapı Sarayı 1. avlusunda Aya İrini Kilisesi güney cephesindeki yapı kalıntıları çöpler ve bitki örtüsünden temizlenerek gün ışığına çıkarıldı.
Çalışmaları yürüten kazı ekibinden Bizans sanatı uzmanı Hayri Fehmi Yılmaz, 1940'lı yıllarında burada bir çalışma yapıldığını, yapının varlığından haberdar olunduğunu belirterek, ''Yalnız yaklaşık 50 yıldır kaderine terk edilmişti ve zamanla içerisi bitkiler arasında kalmış, çöplerle dolmuştu'' diye konuştu. İstanbul Arkeoloji Müzeleri Başkanlığında İstanbul ve Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi sanat tarihi bölümleri tarafından 1,5 ay süren temizleme çalışmalarıyla birlikte yapının ne olduğunun daha iyi tespit edildiğini söyleyen Yılmaz, şöyle konuştu:
''Bazı araştırmacılar Sampson hastanesi, bir düşkünler evi olabileceğini söylemiştir ama bizim çalışma ekibimiz biraz daha farklı düşünüyor bu konuda. Hemen bitişiğindeki Aya İrini ile birlikte inşa edilmiş bir yapı, onunla organik bağları var. O yüzden çok büyük ihtimalle burası şehrin Piskoposluk Sarayı ile ilgili kalıntılar.
Aya İrini'nin hem içerisine hem avlusuna birçok giriş var. Hatta Aya İrini'nin galeri katına gidiş de yine bu kalıntı içerisindeki bir rampadan sağlanıyor. Dolayısıyla bu ikisi bir ortak yapı diye düşünüyoruz. Burası zaten Aya İrini ve Ayasofya ile birlikte aynı avlunun içerisindeydi. İkisine birden 'Büyük Kilise' deniyordu ve büyük bir çevre duvarıyla bu alan çevrilmişti. Yapı kalıntısı onun içerisinde bu da Ayasofya ve Aya İrini gibi 6. yüzyıla tarihlendiriliyor.''
Yapı kalıntılarının önemli bir kısmının 6. yüzyıla ait olduğunu belirten Yılmaz, ''Şu anda içinde bulunduğumuz yapı kalıntısı 6. yüzyılda yapılmış, 15. yüzyıla kadar kesintisiz kullanılmış. Çok enteresan, Osmanlı devrinde üzeri toprakla kapanmış, daha sonra üst tabakada Osmanlı'yı takip edebiliyoruz. 15. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar yapı malzemelerini bu alanın içerisinde görebiliyoruz'' dedi.
Yapının Bizans sivil mimarisinin önemli örneklerinden biri olduğunu belirten Yılmaz, bu alanın Bizans devrinden sonra da önemini koruduğunu, Topkapı Sarayı sınırları içinde kalan alanda Osmanlı dönemine de ait ilginç kalıntıların olduğunu dile getirdi.

İstanbul'un En Eski Çeşmesi
Yılmaz, şunları kaydetti: ''Birçok Bizans eserimiz, taş eserlerimiz ve keramikler bu çalışmalar sırasında tespit edildi. Ancak Osmanlı ile de ilgili verilerimiz ilginç. Topkapı Sarayı'nın günlük hayatı ile ilgili verilerimiz var. Osmanlı döneminde burası Hatap Ambarı, odun deposu olmuş. Bununla ilgili bir kantarın ağırlıklarını tespit ettik. Yine sarayın muhtemelen ölülerinin yıkandığı yer burası. Sarayda 2 hastane, 2 gasilhane vardı. Bir tanesi muhtemelen buradaymış. Muhtemelen teneşir olan bazı izleri bulduk ki bu da Topkapı Sarayı'nın günlük hayatının çok az bilinen bazı ayrıntılarını tanıma fırsatını sağladı.
Aslan şeklinde çörteni olan ilginç bir çeşmemiz var. Bu da İstanbul'da şu ana kadar tespit edebildiğimiz en eski çeşme. Kesinlikle Bizans'tan önceye ait, Roma çağından bir İstanbul çeşmesinin parçası burada duruyor. Bir miktar da döşeme mozaiklerimiz var. Herhalde bu tür buluntular önümüzdeki dönemde de karşımıza çıkacak.''

"Klasik Döneme Kadar Malzeme Çıkabilir"
İstanbul'un merkezi, akropolü olan alandan daha eski dönemlere ait bulguların çıkabileceğine işaret eden Yılmaz, ''Biz bugün Osmanlı ve Bizans dönemlerinin malzemesini neredeyse kesintisiz olarak arazide görebiliyoruz. Ama hiç şüphesiz Bizans öncesi de burada çok güçlü olmalıydı. Hani küçük bir Roma çeşmesi parçasını görebiliyoruz ama onun dışında herhalde bu kotun altında Roma altında da Helenistik ve daha önceki dönemlere, klasik döneme ait malzeme de bu alandan gelebilir. O da çok heyecan verici bir şey'' şeklinde konuştu.

Çakmak Taşı Bulgular
Yılmaz, henüz ne olduğunu bilmemekle birlikte alanda bazı çakmak taşı parçalar bulduklarını söyledi.
''Çakmak taşı aletler tarih öncesi dönemde kullanılan aletlerdir. Ya o tür malzeme ya da daha geç orta çağlarda süs olarak, kakma olarak kullanılmış malzeme olabilir'' diye konuşan Yılmaz, bu bulguların niteliği konusunda henüz kesin bir bilgiye sahip olmadıklarını vurguladı.
Hayri Fehmi Yılmaz, önümüzdeki yıllarda çalışmaların kalıntıların kalan kısımlarının çıkarılması şeklinde devam edeceğini, tüm çalışmaların 5-6 yıl sürebileceğini ifade etti.










Lydia Uygarlığı ve Tarihsel Coğrafyası


Antik LYDİA Bölgesi günümüzde yaklaşık İzmir ilinin doğusu, Manisa ilinin büyük bir bölümü, Kütahya ve Uşak illerinin batı uçlarını kapsıyordu.
İlk çağda,bugünkü Gediz ve Küçük Menderes vadilerini kapsayan bölgeye Lydia denmekteydi. Kuzeyde Mysia,Batıda İonia ve Aiolia,Güneyde Karia, Doğuda Frigya bölgeleriyle çevrilidir. Güney sınırını Aydın(Messogis) dağları oluşturur. Batı sınır Manisa'ya doğru uzanır. Kuzey'de Demirci ve Murat dağları,Lydia ve Mysia bölgelerini birbirinden ayırır.


Antik LYDİA Bölgesi yerleşimleri ve bugünkü isimleri:

NYMPHAEİON/NİF :Kemalpaşa
KARABEL-LUVİ -HİTİT ANITI:Kemalpaşa Torbalı arası tarihsel yolda.
SAVANDA:Kurudere
THYYATEİRA:Akhisar
NAKRASA:İlyaslar
TOMARA:Göcek
HERMOKAPELEİA:Büknüş
APPOLLONİS:Palamut
HİERAKOME :Sazoba
HYRKANİS:Alibey Köyü
DAREİOUKOME:Perslerce kurulmuş Hermos vadisi yerleşimi
MOSTENE:Hermos vadisi yerleşimi Sancaklı Bozköy?
KHARAKİPOLİS:Karayakup
SPYLOS MAGNESİASI:Manisa
AKPINAR'DAKİ LUVİ YAPITI ANA TANRIÇA KABARTMASI(TAŞ SURET)VE YANINDAKİ LUVİ YAZITI
TROKETTA:Hacıveli/Avşar
SARDEİS/SWARDA/SART:Salihli
BİNTEPELER TÜMÜLÜSLERİ ve GYGES Gölü(Marmara Gölü)
TRİKOMİA:Çapaklı
ADALA:Karataş
METALLON:Sart çayının batı yakasında,maden,altın işletilen bir kasaba
PHİLADELPHİA/KALLATEBOS:Alaşehir
KARSALA:Belenyaka
SOBRAN:Karsala'nın kuzey doğusunda
SALA HELENOPOLİS/DOMİTİANOPOLİS:Alaşehir,Sarıgöl vadisinde
MAİONİA:Menye/Gökçeören
KOLLYDA:Gölde
NİSYRA:Saraçlar
SAİTTAİ:Sidas kale/İçikler,Demirci yakını
SATALA:Sandal
İAZA:Ayazören
KULA:
SASOTRA:Kula yakınında,Başıbüyük köyü
KASTOLOS:Burçak ovasında,Bebekli Köyü.
GORDOS:Gördes
KOLİDA:Gölde,İncesu
MAGİDİA:Tokmaklı
KORESA:Köres,Ayazviran
DADALEİS/DALDİS:Kemer
TABALA:Davala,Yurtbaşı
BAGİS:Güre
SASOTRA:Bu yörede ama lokalizasyonu belli değil
SİLANDOS:Selendi
TİMENOU THERAİ/OPSİKİON:Uşak
GRİMENOTHYRİTAİ:Gavurören/Altıntaş
TRİANOPOLİS:Çarık
BLAUNDOS:Sülümenli
NAİS:İnay
KLANOUDDA:Kışla
TRİPOLİS:Yenice
APOLLONOS HİERON:Bozalan
TORREBOS:Gölcük/Boğazköy
NYSOTİMOLOS:Yeri tesbit edilemedi
KOLOE:Kiraz, Keles
GEVELE KÖYÜNDEKİ KALINTILAR:Kiraz ovasının güneydoğusu.
PALAİOPOLİS:Beydağ
NEİKAİA:Ayazurat, Türkönü, Ödemiş
HYPAİPA:Ödemiş,Datbey,Günlüce
DİOSHİERON/PYRGİON:Birgi
BONİTA:Boğaziçi
ALMOURA(WALMA-URA):Dar mer,Eski Oba
TİRE/TYRRA/TEİRA/THYAİRA:Tire
AULİOUKOME:
TOLOKAİSERİS:Çatal
DİGDA/DİGİNDA:Adegide,Ovakent
TİTEİPHYTA:Fata. Ödemiş
TİTAKAZA: Mastaura ile Brioula arasında, Anineta'nın komşusu
NYSA(Sultanhisar)AKHARAKA(Sultanhisar yakını tapınak kentçiği),TRALLEİS/EUDON(Aydın)MASTAURA(Mastavro,Bozyurt Köyü)Antik Maiandros (Menderes)nehrinin sınırında bulunan kentlerdir.Bazı kaynaklarda bu kentler de; Lydia kentleri veya Karia yerleşimleri olarak gösterilirler.
Kaynaklar:
Anadolu'nun Tarihsel Coğrafyası-Prof.Dr.VELİ SEVİN-Türk Tarih Kurumu yay.
LYDİA:BİLGE UMAR-İnkilap yay.
Prof. Dr. BİNNUR GÜRLER'in Tire ve Ödemiş araştırmaları, TÜRK ARKEOLOJİ VE ETNOĞRAFYA DERGİSİ Makaleleri.

Bafa Gölü ve Latmos Herakleia'sı-2

Beşparmak Dağındaki prohistorik dönem uygarlıklarına dönelim isterseniz. Latmos Herakleia'sında/Kapıkırı Köyünde yaşamını ve araştırmalarını birlikte sürdüren Pesclow'un Koskoca Beşparmak/Latmos Dağındaki çok ilginç ve Dünya Arkeoloji literatüründe bir çığır açan bulgu ve araştırmalarla dolu "bilimsel serüvenleri" okumaya ne dersiniz?



Maiandros nehri aluvyonlarla Milet'i, Priene ve Myous'u bir delta konumuna getirip kapatınca Latmos Körfezi denizden 30 km. içerideki bir göle dönüştü. Göl üzerindeki adacıklarda kilise, gölün karşı kıyısında ise bazı sur duvar kalıntılarını görebilirsiniz. 15 yıl öncesine değin "Heraklia Latmos (Latmos Herkülü)" bir Yunan-Roma kenti olarak bilinirdi. Kentin sırtını dayadığı "Latmos (Beşparmak)" Dağı, "hava-yağmur" tanrısından dolayı kutsal kabul edilirdi. Daha sonraki bin yıllarda "Zeus Akraios (Doruktaki Zeus)" adına yapılan bir tapınağın kalıntıları da bulundu.

AY TANRIÇASININ ÇOBAN SEVGİLİSİ

Yörenin ünlü öyküsü, bu dağda yaşayan avcı-çoban Endymion ile ay tanrıçası Selene'nin aşkını anlatır. Tanrıça, tanrıların tanrısı Zeus'tan mağarada uyuyan çobanın hiç uyanmamasını, sonsuza değin genç kalmasını sağlamasını ister. Bu aşktan 50 kız ve bir erkek çocuğu olur. Öykü, antik dönemde, şiirlere, resimlere ve mermer kabartmalara konu olmuştur. Eğer, antik kentin içinde dolunayın olduğu bir gece göle, değişik bir doğa yapısına sahip Beşparmak Dağı'na bakacak olursanız, öykünün neden burada yaratıldığını kolayca anlarsınız.

Söğütözü Köyü'nde arıcılık yapan Yaşar Beşparmak, antik kentte yüzey ve çevre araştırmalarını sürdüren Dr. Peschlow'a, Göktepe yöresindeki inlerde gördüğü resimlerden söz eder. Birlikte gittikleri mağarada Peschlow, kaya üzerine boya ile yapılmış resimleri görünce şaşırır. Çünkü, böylesine bir resim, değil dünyada bu yörede dahi hiç bilinmiyordu. Anadolu ya da Ortadoğu'da kayalara kazınmış resimlerden farklı olan bu kaya resimleri boya ile yapılmıştı. (Cumhuriyet Bilim-Teknik'te 22 Temmuz 1995'te yayınlanmıştı)
Bayan Peschlow, o günden sonra bugüne değin 200 km 2'lik bir alan içinde 500 insan çiziminin de yer aldığı 160 değişik resim grubu daha buldu. Resimler, daha çok göl kıyısına yakın yamaçtaki "mağaramsı" kaya kovuklarının iç yüzeylerine, doğanın düzelttiği düz alanların oluşturduğu nişlere, bazıları da aşınmış yüzeylere yapılmışlardı.

Resimlerin olduğu kaya kovuğumsu inlerin bazılarında su kaynıyor ya da derecikler geçiyor. Ancak dört resim, gerçek mağara içinde olup ötekileri gün ışığı görüyor, hatta bazıları doğrudan güneşe bakıyorlar.

Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün Başkanı Prof. Harald Hauptmann, resimleri "İki değişik biçemin görüldüğü ve gerek biçem gerekse konu bakımından kendi içinde bütünlük oluşturan bu kaya resimleri grubu, neolitik ve kalkolitik dönemlerde Anadolu'da geçerli olan dinsel inanç dünyasını yansıtmaktadır" sözleri ile yorumluyor.

LATMOS'TA "AİLE" ÖNE ÇIKIYOR

"Paleolitik (Yontmataş)" döneminde rastlanan bazı mağara resimleri kadar büyük olmayan, İÖ 8-4 bin yılları arasına tarihlenen Latmos'takiler, küçük boyutlu, simgesel nitelikli resimlerden oluşuyor. "Çöp adam" görünümlü erkekler hep karşıdan, güçlü kıvrık kol ve bacakları ile betimleniyor, cinsel organları görülmüyor. Kadınlar ise tıpkı Konya Çatalhöyük, Burdur Hacılar ana tanrıçaları gibi dolgun kalçaları ile daima yandan betimlenmişler.

Öykü gruplarını, kilim motiflerini yansıtan bezemeler, Latmosluların dağ tepelerinden gördükleri Menderes'in kıvrımlarından adını alan "meander (büklüm)" çizimleri, el ve ayaklar tamamlıyor. Ege'de olmasına karşın Latmos kültürü, Çatalhöyük ve Hacılar bezemelerine benzerlikleri ile Orta Anadolu'yla bağlantıyı kanıtlıyor. İÖ 6. binyıl Hacılar seramiklerindeki el betimleri ile günümüz Şanlıurfa köylerinde kerpiç duvarlı evlerin pencere çevrelerine nazarlık amacıyla duvara kireçle yapılan el baskıları geleneği Latmos'ta yaygın olarak görülüyor. Latmos kaya resimleri Anadolu çıkışlı olarak Ege adalarından seke seke Avrupa'ya yönelen neolitik göçe yeni bir önemli bakış açısı ekliyor.

Kaya resim sanatı, neolitik dönemden beri doğal olarak insanlar, hayvanlar karşısında ya avcı ya da çoban olarak, bazı konumlarda ise çiftçi ve savaşçı betimlemeler ile başka yörelerde biliniyor. Batı Avrupa'daki hayvan ağırlıklı buzul dönemi mağara resimlerinden farklı olarak, Latmos resimlerinde kadın-erkek çiftler, çocuklu aileler, çocuğu ile oynayan anneler, bireysel insan değil, insan toplulukları, özellikle "aile" öne çıkıyor.

Aynı mağaradaki bazı resimlerin dahi aynı elden çıkmadığı, biçemlerinden değişik ressamlarca farklı zamanlarda yapıldığı anlaşılıyor. Resimlerde yalnızca kırmızı kullanılmış. Balıktaş Mağarası'nda özellikle kadınlarda sarı renk de görülüyor. "Peschlow heyeti" resimde kullanılan boyanın Latmos'taki "demir oksitten" elde edildiğini, demir tozunun sıvıyla karıştırılıp parmakla ve bazı durumlarda bir nesne ile kaya duvarına sürüldüğünü ortaya koydu.

DAĞ TANRISININ TAPINAĞI

Karadere Mağarası'nda, 1m genişlik yarım metre yükseklik gösteren bir resimde 13 kişi var. Farklı boyutlardaki insanlar resme derinlik ve ilginç bir devinim veriyor. Resimde bir kadın, bir hayvan dışındakilerin tümü erkek. Ön planda vurgulanan T biçimli başı olan bir kişi ve



daha küçük ölçekte bazı benzerleri resimde yer alıyor. Öteki kaya resimlerinde insanlar çıplak iken, bu resimdekilerin uzun giysileri var. Daha kutsal görünümlü bu kişilerden öndeki, Hitit dünyasında da görülen "dağ tanrısı" olasılığını arkeologlara düşündürüyor.

Bu "büyük" tanrının, arkasındaki T kafalılarla birlikte tıpkı Hitit, sonraki yüzyıllarda Yunan tanrılarının "karargahı" diyebileceğimiz "Latmos pantheon"unu simgelediği sanılıyor. Mağaranın girişinde çanak biçimli bir adak oyuğu var. Ayrıca, oradan bakıldığında dağın doruğundaki kutsal taş görülüyor.. Ötekilerine kıyasla daha geniş bu alanın bir tapınak olduğu anlaşılıyor.

Prof. Haupthmann, Latmos kaya resimlerindeki bu olguyu şöyle değerlendiriyor: "Yörenin yaşam dolu betim dili ve simgesel içeriğinde, Karia'nın hava tanrısı ve Eski Anadolu'nun dağ tanrısının çok eski söylenceleriyle dolu bir kutsal dağın kökleri çok eskilere uzanan büyülü törenleri, izleyicinin gözleri önünde canlanır. Bu nedenle, Ege kıyısının yakınındaki, Batı Anadolu'nun erken dönemlerine ait bu betim dünyası, tüm dünyada örnekleri bulunan kaya resim sanatı içerisinde benzersizdir. Erken dönem insan resimleri Anadolu'nun tarihöncesi arkeolojisi konusunda, yakın dönemde yapılan en büyük keşiflerden biridir."

Balıktaş Mağarası'nda, dağ yükseltilerinin altında uzanan bir meandır, yanında denizin dalgalarını yansıtan bezemelerin önünde sanki bir geometrik doğa resmi ortamında kucaklaşan, belki de sevişen bir çiftin yanındaki karede, bu sevişmenin sonucu olan bir kız çocuğunun annesi ile oynadığı görülüyor. Çayırlık mevkii denilen bir alanda Çatalhöyük'ün duvar resimlerinde rastlanan, yakın dönem kilimlerinde de görülen iç içe geçmiş baklava biçiminde geometrik bezemeler bulunuyor.

Şimdi, başlangıçta sözünü ettiğimiz Bafa Gölü'nün kuzey kıyısındaki İkizada'nın karşısındaki yamaçta bulunan tarihin en eski düğün betimlemesine geçebiliriz. Bu resimden bir yıl önce, Karadere Mağarası'nın girişinde "horon teper" gibi dans eden erkekler betimlemesinin bulunduğunu da dikkate alalım. Denizden 290 m, dere yatağından ise birkaç metre yüksekteki bir mağaranın tavanında büyükçe boyanmış bir çift, resmin sağında daha küçük boyda, ayaklarının kıvrımlı biçimlerinden dans ettikleri anlaşılan altı kadın görülüyor. Kadınlar üçer üçer bir erkekle gruplara bölünmüş. Solda üçlü bir başka oturan kadın grubu yer alıyor.

Dr. Peschlow, "8 bin yıllık bu resmin dilini, bunu bir evlilik töreni olarak günümüze çevirebiliriz" dedikten sonra ekliyor: "Bu durumda, ister sanat tarihi, ister insanlık tarihi açısından baktığımızda bu bir ilk evlilik törenidir.

Mağaranın tavanını tümden kaplıyor. Burada hareketleri ve canlılığı yansıtmak için bir simetriye gidilmemiş. Büyük boyutla vurgulanan çift tam ortada değil. Sağda, sola kıyasla daha çok insan var. Kadınların hareketli oldukları, dans ettikleri, eğilimli konumları ve bacaklarının bükülmüşlüğünden anlaşılıyor. Resim doğasal bir biçemde yapılmış."

HİTİT PRENSİNİN MÜHRÜ

Bir başka olağanüstü buluntu ise bin metre yükseklikteki Sakarkaya köyü yakınında Hitit-Luvi dilindeki bir hiyeroglif yazıttır. Yazıt, Hitit prensi Kupanta-Kuruntiya'nın mührü niteliğinde. Mira'ya kral olan prensin adının buraya İÖ 14. yy. sonlarında kazınmış olması önem taşıyor.

İzmir yakınlarında Karabel ve Akpınar'dan sonra Ege'de bulunan bu yazıt Hitit İmparatorluğu'nun genişleme sınırları hakkında önemli ipucu veriyor. Mühürle yörenin neolitikten Hitit'e, Karya Satraplığı'ndan Yunan, Roma'dan Bizans'a, Menteşe Beyliği'nden Osmanlılara kadar uzanan tarihsel bağlantısında zincirin önemli bir halkası da ortaya çıkarılmış oldu. Kentin kuzeyinde Kuletepe'nin güney yamacının kaya resimlerini yapan insanların genel yaşam alanı olduğu düşünülüyor. Bu yörede, Sisam Adası'nda bulunan İÖ 6-5 bin yılları benzeri seramikler, 13 cm uzunluk ve 9 cm yüksekliğindeki pişmiş topraktan başsız, bir bacağı ve gövdenin bir bölümü kayıp bir ayı heykelciği de ele geçti. Ayı figürü Doğu Ege için ender bir buluntu olup Batı Anadolu'da bulunan en eski ilk ayı heykelciğidir.

Malkaya Mağarası'nda "obsediyen (volkanik cam)" ve çakmak taşından ok uçları, orak bıçakları, yassı baltacıklar, pişmiş topraktan yarım küre biçiminde dokuma ağırşakları, idoller, midye, balık kalıntıları, alageyik, yaban keçisi, domuzu, kınalı keklik ve kaya güvercini kemikleri ile evcil keçi, koyun, sığır ve köpek kemikleri de bulundu.

Şimdi, doğanın binlerce yıllık olumsuz etkileri altında kalan bu olağanüstü buluntuların nasıl korunarak geleceğe bırakılacağı sorunu öne çıkıyor. Bazıları, kayaların konumlarından dolayı yağmurdan korunmuş, ancak tabanda oluşan nem resimlere yer yer zarar vermiş durumda. Bazı bölümlerin kayboldukları görülüyor. Yaklaşık dörtte biri tam olarak korunan, ancak yağmur-güneş etkilemesi sonucunda çatlayan bazı kayalar üzerindeki resimlerin ise ivedi olarak korunmaları gerekiyor.